Doğduğu evde yaşamını sürdüremeyen, yalnızca evini değil semtini, şehrini, hatta bazen ülkesini de değiştirmek zorunda kalan, kök salmaya hasret çoğunluk, ilk oyuncağını ya da ilk okuduğu kitabı saklayamaz belki. Ancak çoktan bir taşınmada yitip gitse ya da bir akraba çocuğuna verilmiş olsa da bu ilkler, belleğimizde kendisine ayrılan güneşli bir odada yaşamaya, onunla geçirdiğimiz keyifli vakitleri hatırlatmaya devam eder.

Şanslı bir azınlık ise kaç yaşında olursa olsun bugün hâlâ o saçları seyrelmiş, elbisesi eprimiş oyuncak bebeğe, o bazı sayfaları bantla tutturulmuş iri harfli resimli masal kitabına sahiptir.

Çocukluğun ilk dönemlerinde eğlenmek, oyalanmak ve eğitim vermek amacıyla kullanılan oyuncaklar, daha sonraki dönemlerde araştırma ve inceleme nesnesi olarak kuşaktan kuşağa aktarılan tarihsel malzemeye dahil olur. Yaşamımızda sahip olduğumuz bu ilk nesneler, bize bir hafıza inşa etmeyi, bağlılık duygusunu ve sahip olma dürtüsünü öğretir.

Çocukluktan itibaren günlük hayatımız içerisinde yer alan nesneler, gerçeklikle bağımızı güçlendirirken kendimize görsel bir hafıza inşa etmemize de yardımcı olur. Erken çocukluk döneminden itibaren, nesnelere yüklenen anlamlarla fiziksel çevreyi tanımlar, nesne sürekliliğini sağlayarak öğrenme devamlılığını ediniriz.

Sahip olduğumuz nesneleri göze çarpan noktalara yerleştirmek çoğumuzun içgüdüsel olarak çekildiği bir eylemdir. Sevdiğiniz bir arkadaşınızın hediye ettiği bir figür, çalışma masasının üstünde kitaplar, defterler arasında ayakta durmaya çalışır. Ziyaret edilen ilk müzenin broşürü, saklandığı çekmecede bulunamazsa kısacık bir an kalbi sıkıştırabilir.

Değer verdiğiniz eşyanın benzerine de sahip olma isteği ise zamanla oluşur ve biriktirme tutkusu ortaya çıktığı andan itibaren artık başka evlerde, başka mekanlarda ilk göz atılacaklar listesine bu arzu nesneleri yerleşir.

Neden koleksiyon yaparız?

Türkiye modern resim sanatının en önemli isimlerinden biri olan, aynı zamanda ülkemizdeki ilk müzecilik yüksek lisans programının da kurucusu Prof. Tomur Atagök, insanları koleksiyon yapmaya yönlendiren nedenleri şöyle özetliyor:

"Koleksiyonculukta temel nedenler manevi ve maddi olmak üzere iki başlık altında toplanabilir. Manevi nedenler merak, haz alma, estetik, güzelleştirme, eğitim, birleştirme, toplumsal bilinçlenme, sahiplenme ve koruma iken maddi nedenler fiziki ihtiyacı karşılamak, yerleşik düzene geçme, varlığını kanıtlama, sınıf atlama, güç sahibi olma, yatırım yapma ve bir kez daha korumadır."

Koleksiyon yapmaya başlayan çocuklarda ve gençlerin nedenleri arasında hiç kuşkusuz, sahiplenme, haz alma ve merak ön sıralarda yer alır. Biriktirme alışkanlıklarının erken çocukluk dönemlerinde başlaması, nesneleri yalnızca maddi veya ideal değerleri ile değil insan yaşamının somut ve otantik birer belgesi olarak ele alan araştırmaların da artmasına neden oluyor. Kişisel koleksiyonların çekirdeğini de bu anlayış oluşturuyor diyebiliriz.

Çocukluğun ya da ilk gençliğin o paha biçilmez merak duygusu ile biriktirilmeye başlanmış, yıllar içerisinde şekillenip çeşitlenmiş ama gün yüzüne çıkarılmamış birçok kişisel koleksiyon bulunuyor. Çoğu zaman, koleksiyonu insanlarla paylaşmamak, koleksiyonerin bilinçli tercihi olabiliyor.

Koleksiyonerlerin toplama motivasyonları elbette birbirinden farklı. Bir koleksiyonu toplamaya başlayıp büyüterek toplu hâlde elden çıkarmayı hedefleyenler olduğu kadar, bunun sonsuz bir tutku olduğu inancıyla imkanları doğrultusunda toplamayı sürdürenler, ileride bir müzeye bağışlamayı planlayanlar da mevcut.

Milenyum, Z ve Alfa kuşaklarının koleksiyon merakı

Önceki nesillerin biriktirme alışkanlıklarını dikkatle gözlemleyerek büyüyen Milenyum, Z ve Alfa kuşaklarının pek çok üyesi de kendine has biriktirme ritüellerine ve güçlü bir koleksiyon merakına sahip. Elbette tüketim alışkanlıkları, yaşam tarzlarıyla beraber biriktirme meraklarını da etkiliyor.

Biriktirdikleri nesneler arasında hatıra objeleri, ileride değer kazanacak efemera öncülleri olarak broşürler, kitaplar, dergiler, posterler, çeşitli kırtasiye malzemeleri, peçeteler ve hatta ıslak mendiller, kutular, deniz kabukları, doğal taşlar, parfümler, plaklar, takılar, oyuncaklar, özellikle mini oyuncak-model araçlar, mini figürler, oyun kartları, çıkartmalar (nam-ı diğer sticker'lar) önemli bir yer tutuyor.

Bazıları para koleksiyonu, peçete koleksiyonu, fincan koleksiyonu, model figür veya oyuncak koleksiyonu gibi aileden kalma koleksiyonları sürdürmeyi tercih ediyor. Büyük çoğunluğu ise sevilen, ilgi duyulan, çocukluk anılarında yer alan nesnelerden yola çıkıyor.

Koleksiyon yapmaya başlayınca biriktirme, toplama şekilleri birkaç temel yöntem ile belirleniyor. İlgi alanlarını bilen aile ve arkadaş çevresinden gelen hediyeler önemli bir kalemi oluştururken zamanla ziyaret edilen tatil yörelerinden, seyahatlerden, çeşitli dükkanlardan toplanan parçalar da eklenebiliyor.

Özellikle Alfa ve Z kuşağının koleksiyon yapma alışkanlıklarında içerisine doğmuş oldukları dijital dünya en zengin pazarı oluşturuyor. Yeni parçaların edinimini, ellerindeki benzer parçaların değiş tokuşunu, takibini ve satışını, internet üzerinden kolayca yapabiliyorlar. Bu müthiş gelişkin ve pek çok farklı kaynaktan beslenen iletişim ağı sayesinde, benzer merak sahiplerini ve koleksiyonerleri kolaylıkla izleyebiliyorlar.

Önceki kuşaklardan farklı olarak, kişisel koleksiyonları ile görülmek, fark edilmek de bir ihtiyaç onlar için. Fark edilme arzusu ile yoğrulan bir çağın getirdiği sahip olduklarını paylaşma alışkanlığı, günlük hayatlarının çok önemli bir parçasını oluşturuyor.

Denizin hediyelerini toplamak

Biraz da genç jenerasyondan koleksiyonerlere kulak verelim. Koleksiyon yapmaya nasıl başladılar, biriktirme motivasyonları neler, hani yollarla topluyorlar, favori parçaları var mı, koleksiyonlarının gelecekleri hakkında neler düşünüyorlar?

Buse Geren, 18 yaşında bir üniversite öğrencisi. Ailesinin ona hatırlattığı ilk anılarının da yardımıyla, bir şeyler biriktirmeye çok küçük yaşlarda başladığını anlatıyor. İlkokul yıllarında topladığı deniz kabukları ve doğal taşları bir koleksiyona dönüştüren Buse, kutular içerisinde muhafaza ettiği koleksiyonunun toplam parça adedini hesaplamamış, ancak bütün taş ve deniz kabuklarını nerede ve ne zaman bulduğunu anımsıyor. Bu taşların yapılarını ve ne olduklarını araştırmaktan da ayrıca keyif alıyor.

Tüm parçaları seyahatlerinden kendisi toplamış; hiçbirini satın almamış. Favori parçalarının sürekli değiştiğini düşünse de bir dendritik akik, bir köpekbalığı dişi ve moldavit en sevdiği parçalar arasında. Ayrıca biriktirdiği kabuk ve taşların bir kısmı ile takılar yaparak onları dönüştürüyor.

Buse, koleksiyonun geleceği ve nasıl bir yöne evrileceğiyle ilgili kesin bir fikre sahip değil, ancak toplamaya devam edeceğinden emin olduğunu söylüyor.

30 bin parçalık bir model araba koleksiyonu

Model otomobiller ülkemizde de pek çok genç koleksiyonerin gözdesi. 37 yaşındaki Ekin Altın da Antalya’da yaşayan bir model otomobil koleksiyoneri. Küçük yaşlarından beri otomobillere ilgi duyan Altın, çocukluk yıllarında oynadığı oyuncak arabalara yetişkinlik yıllarında yenilerini ekleyerek büyük bir koleksiyona dönüştürmüş.

Ana koleksiyonu 1/64 ölçekli Hot Wheels marka model arabalar. Marka bazında Türkiye'deki en büyüklerden biri olan bu koleksiyonda 30 bin civarı model araba bulunuyor.

Evinin her köşesini depolama ve sergileme için kullandığını, ancak araç sayısına göre alanın oldukça yetersiz kaldığını ifade ederken, her koleksiyonerin bitmeyen depolama çilesini de ortaya sermiş oluyor. Model toplama metotlarını zaman içerisinde geliştirerek serileri tamamlamaya, üst düzey koleksiyoncular için çıkarılan limitli modellere de sahip olmaya başlamış. Hediye olarak gelen modeller de koleksiyonda önemli bir yer tutuyor. Satın almak için sıraya girip bazen bir yıl beklemenin bu işin en heyecan verici yanlarından biri olduğunu söylüyor.

Ancak son yıllarda değişen gümrük mevzuatıyla yurt dışından model araba getirmenin imkansız hâle geldiğini ifade ederken yine pek çok koleksiyonerin ortak bir sıkıntısının altını çiziyor. Hedefi, ülkedeki en büyük Hot Wheels koleksiyonuna sahip olmak ve ileride şartlar el verirse bunu bir müzeye dönüştürmek.

Kokuları biriktirmek

Genç koleksiyonerler arasında bir başka popüler alan ise parfümler. BerkayFragnance hesabının sahibi 31 yaşındaki Berkay Sülün, sosyal medya üzerinden çoğunluğunu gençlerin oluşturduğu geniş bir kitleyi bilgilendiren içerikler üretmeye devam ederken kendi parfüm markasını da piyasaya sürdü.

Parfüm koleksiyonuna, 20 yaşında aldığı ilk markalı parfüm ile başlamış. Ardından farklı kokuları keşfetmekten hoşlandığını fark ederek koleksiyonunu büyütmüş. Tasarımcı, niche ve klon olarak sınıflandırdığı 250’ye yakın parfümü bulunuyor. Hepsini özel bir rafta saklıyor. Koleksiyonu için çeşitli çevrimiçi ve fizikî mağazalardan alışveriş yapıyor.

Farklı koku profillerinden yeterli çeşitliliği sağlandığını düşündüğünde satın almayı azaltmış ancak yeni çıkan ve çok iyi olduğunu düşündüğü parçaları da koleksiyonuna eklemeyi sürdürüyor. Koleksiyonuyla ilgili maddi bir beklentisi yok fakat ileride çocuklarının da parfümün arkasındaki sanatı görmesini, koleksiyonunu takdir etmesini istediğini belirtiyor.

Biriktirmek çoğumuzun hayatının bir parçası, nesnesi fark etmeksizin... Bize pek çok kavramın yanı sıra “görme biçimleri” de hediye eden John Berger’e göre bakmak bir seçme edimidir. Bazı seçimler ise hobilerimizden mesleğimize, kimi zaman yaşam biçimlerimize uzanan etkilere sahip olabilir, hangi yaşta olursak olalım.

Meraklısına kaynakça:

Belleğin İzinde, Beyin, Zihin ve Geçmiş, Daniel L. Schacter, YKY Yayınları, 2010.
Görme Biçimleri, John Berger, Metis Yayınları, 2002.
Müzeler ve Müzecilik Üzerine Yazılar, Tomur Atagök, Yayına Haz. Kadriye Tezcan Akmehmet, YTÜ Yayınları, 2021.
Müzecilikte Yeni Yaklaşımlar, Küreselleşme ve Yerelleşme, Yayına Haz. Zeynel, Abidin Kızılyaprak, Tarih Vakfı, 2000.
Oyuncaklı Dünya, Bekir Onur, Dost Yayınları, 2002.

Tomur Atagök ile ilgili hikayeler